James · Huckleberry Finn’in Maceraları’na Percival Everett’ten Farklı Bir Bakış

Percival Everett imzalı ödüllü roman James Türkçede Nemesis Kitap‘tan çıktı. Elif Nihan Akbaş’ın çevirisiyle okura ulaşan roman, Mark Twain’in klasikleşmiş Huckleberry Finn’in Maceraları‘nı, Twain’in metninde konuşma hakkı neredeyse hiç tanınmamış kaçak köle Jim’in -asıl adıyla James’in- gözünden yeniden kuruyor. 2024’te yayımlanan roman Pulitzer Kurgu Ödülü’nü, National Book Award’ı ve Kirkus Prize’ı kazandı. Everett’i, uzun yıllar “kült yazar” çevresinde kalmış bir isimden, adı dünya çapında konuşulan bir romancıya taşıdı.

Roman 1861’de Mississippi Nehri kıyısında başlıyor. Bayan Watson’ın kölesi James, karısı Sadie ve kızı Lizzie’den koparılıp uzak bir yere satılacağını duyunca saklanmaya karar veriyor. Aynı gecelerde, şiddet faili babasından kurtulmak için kendi ölümünü sahneleyen genç Huck Finn de bir adaya sığınmış durumda. İki kaçak aynı yerde karşılaşıyor, bir sal ve bir kanoyla nehir boyunca ilerlemeye başlıyorlar. Twain’in okurları bu noktadan sonra fırtınalarla, dolandırıcılarla, batan gemilerle karşılaşıyor ama Everett’in anlattığı hikâye artık hiçbir zaman yalnızca Huck’ın hikâyesi olarak kalmıyor.

İki Dilde Yaşayan Bir Adam: James‘in Ustalıklı Sesi

James‘i ayakta tutan asıl fikir, kitabın daha ilk sayfalarında ortaya çıkıyor: James, beyazların karşısında kekeleyen, dilbilgisini bozan, “cahil zenci” rolünü kusursuzca oynayan bir adam. Ama kendi ailesiyle, kendi topluluğuyla baş başa kaldığında bambaşka biri konuşuyor: Düzgün, kesin, kimi zaman Voltaire’den ya da Locke’tan alıntı yapacak kadar donanımlı bir İngilizce. Romanın en çarpıcı sahnelerinden biri, James’in kendi çocuklarına bu “çeviriyi” öğrettiği bir dil dersi: Beyazlara bir yangını nasıl haber vereceklerini, bir cümleyi nasıl kırık kırık söyleyeceklerini, ne zaman susup ne zaman mırıldanacaklarını satır satır çalışıyorlar. “Onlar bizi dinlememeyi seçtiği sürece onların yanında birbirimize bir sürü şey söyleyebiliriz,” diyor James çocuklarına. Kitabın bütün fikri, tam da bu cümlenin içinde saklı.

Bu ikili dil, sıradan bir anlatım oyunu değil. Everett, aksanın ve “bozuk” konuşmanın bir zekâ eksikliği değil, hayatta kalmak için geliştirilmiş bir performans olduğunu gösteriyor. James ne kadar cahil görünürse, beyaz efendileri kendilerini o kadar güvende hissediyor. Çevirmen Elif Nihan Akbaş, kitabın sonunda bu meseleye ayrı bir çevirmen notu ayırmış. Akbaş, İngilizcedeki lehçe farklarını belirli bir Türkçe şiveye bağlamak yerine sözdizimini bozmayı ve kelime deformasyonları yaratmayı tercih ettiğini anlatıyor. Metindeki her “hata”, James’in kurduğu o dâhice cehalet maskesinin bilinçli bir yansıması olarak düşünülmüş.

Twain’in Rotasında Ama Gölgesinde Değil

Romanın ilk yarısı büyük ölçüde Twain’in bıraktığı izi takip ediyor: Nehir, sal, tanıdık karşılaşmalar… Ama Everett, James’in Huck’tan ayrı kaldığı bölümleri kendi malzemesiyle dolduruyor ve kitap orta yerinden itibaren gitgide kendi rotasına giriyor. James’in ateşli bir hastalık nöbeti sırasında John Locke’la, Voltaire’le ve Rousseau’yla girdiği hayali tartışmalar, romana neredeyse felsefi bir ikinci katman ekliyor. James, aydınlanma düşünürlerinin özgürlük üzerine yazdıklarını kendi zincirlerinin gerçekliğiyle yüzleştiriyor. Bir yandan da kendine bir soyadı arıyor, köle olarak hiç sahip olmadığı bir şey, ve bu arayış romanın kimlik meselesini en somut haliyle taşıyan ipliklerinden biri oluyor.

Huck’la James arasındaki bağ da Twain’den devralınan ama yavaş yavaş başka bir yöne evrilen bir ilişki. Twain’de Jim, çoğunlukla Huck’ın vicdani olgunlaşmasına hizmet eden bir yan karakterdi. Everett bu dengeyi tersine çeviriyor: Artık Huck, James’in tehlikeli dünyasına, hesaplarına, kayıplarına misafir oluyor. Nemesis Kitap baskısının önsözünde editör Serap Çakır, bu farkı “Twain’in vicdanı” ile “Everett’in bilgisi” arasındaki karşıtlık üzerinden okuyor. Huck’ın masum ama edilgen ahlakının yerini, James’in bilerek ve seçerek attığı adımlar alıyor.

Tabii James‘in bu tonu kimi okuyucuyu hazırlıksız yakalayabilir. Romanın ilk bölümlerindeki kara mizah, sözgelimi James’in beyaz çocuklara oynadığı oyunlar, kölelerin efendilerini alaya alan gizli esprileri ilerleyen sayfalarda yerini giderek koyulaşan, zaman zaman acımasız bir sertliğe bırakıyor. Bazı okurlar bu geçişi kitabın gücü olarak görürken bazıları tonun fazla keskin kırıldığını, James’in iç dünyasının “gizli deha” izleğinin gölgesinde kaldığını düşünüyor. Bu, yeniden anlatım türünün genel bir açmazı da sayılabilir aslında: Twain’in orijinaliyle kurulan diyalog o kadar sıkı ki kitabı kendi başına, hiç referanssız okumak biraz daha zorlaşıyor.

Percival Everett’in kendisi de bu tür gerilimlere yabancı değil. 2001 tarihli Erasure romanı, yayıncılık dünyasının siyahi yazarlardan beklediği klişeleri hedef alan bir hicivdi ve 2023’te American Fiction adıyla sinemaya uyarlanıp Akademi Ödülü’ne aday gösterildi. James‘ten önce Türkçede Ağaçlar adıyla yayımlanan romanıyla da tanınan Everett, ırk, dil ve kimlik meselelerini hep ironik, keskin bir üslupla ele alıyor. The Washington Post‘un tabiriyle “modern Amerikan romanının en cesur ve deneysel yazarlarından biri.”

Dilde Saklı Bir Özgürlük Fikri

James‘i asıl kalıcı kılan, kitabın herhangi bir kaçış hikâyesinden fazlası olması. James’in peşinde koştuğu şey yalnızca özgürlük değil, kendi adı, kendi sesi, kendi anlatısı. Kitap boyunca bulduğu her kalem parçası, kuruttuğu her ıslak sayfa, onun için küçük bir egemenlik alanı haline geliyor. Ateşler içinde yanarken kurduğu o hayali diyaloglardan birinde şöyle diyor:

“Ne tuhaf bir dünya, ne tuhaf bir varoluş: İnsanın eşiti, onun eşitliği için tartışmak zorunda kalıyor; insanın eşiti, o tartışmayı yapabilmesine izin veren bir mevkiyi tutuyor; insan o tartışmayı kendi adına yapamıyor; o tartışmanın öncülleri, aynı eşitlik iddiasına katılmayan eşitler tarafından denetleniyor.”

Bu cümle, romanın meselesini özetler nitelikte: Özgürlüğün lütuf değil, bir dil ve bilgi meselesi olduğu fikri. Everett, Twain’in bıraktığı boşluğu doldururken kahramanına bir sesin yanı sıra bir zihin de veriyor. James‘i okumak bittiğinde geriye kalan, bir kölelik anlatısından çok, dilini elinden almaya çalışan bir dünyaya karşı sözünü asla bırakmayan bir adamın portresi oluyor.